TELEWIZJA W ŻYCIU DZIECKA


We współczesnym świecie życie rodzinne często koncentruje się wokół telewizora. Niejednego rodzica martwi fakt, że jego dziecko coraz mniej czasu spędza w sposób czynny (na zabawie ruchowej, zajęciach sportowych, rysowaniu, czytaniu itp.), a chętniej spędza oglądając telewizor. Innego rodzica martwi zachowanie dziecka, które szantażuje go opowiadając, że w domu kolegi dzieci mogą oglądać filmy po dzienniku, a ono nie.

Są również takie grupy dzieci, które siedzą przed telewizorem czy ekranem komputera wiele godzin. Chłoną one telewizyjną rzeczywistość. Nie ważne, czy program przeznaczony jest dla dzieci, czy dla dorosłych. Chodzi już o to, żeby oglądać, nie ważne co. Są to dzieci telewizyjne.

Psycholodzy twierdzą, że “dzieci telewizyjne są negatywne, agresywne, ociężałe i pozbawione fantazji.” Nic dziwnego, oglądając telewizję nie trzeba kreować bohaterów w wyobraźni. Tak jak wiotczeją nie używane mięśnie, tak też zanika fantazja dziecka pozbawiona bodźców wyobraźni. Często dzieci wyciągają z telewizji nauki dla siebie, nie zawsze te właściwe. Przede wszystkim uczą się, że wszystko co ciekawe, rozgrywa się tylko na ekranie a nie w życiu. Uczą się też telewizyjnych zachowań społecznych. Wiedzą, że cios pięścią i celny strzał jest najlepszym argumentem na rozwiązanie swojego problemu. Stąd coraz więcej dzieci skłania się ku przemocy. Kilkugodzinne codzienne seanse wpędzają małych widzów w obojętność i powodują spadek wrażliwości na kwestie moralne i na szacunek dla drugiego człowieka, dziecka, kolegi.

Oczywiście przykład “dzieci telewizyjnych jest skrajnym przykładem wychowawczym. Warto się jednak zastanowić , w której grupie jest moje dziecko. Czy ogląda programy w sposób kontrolowany przez kilkanaście, kilkadziesiąt minut, czy jest już namiętnym telewidzem. Telewizja wywiera pozytywny i negatywny wpływ na rozwój osobowości dziecka. Odgrywa ona pozytywną rolę jako środek wychowania umysłowego.


Już w 1968 roku ogłoszone przez UNESCO wyniki badań międzynarodowych, wykazały, że dzięki istnieniu telewizji rozwój umysłowy dzieci został przyspieszony średnio o dwa lata, że posiadają one bogaty magazyn wyobrażeń odtwórczych i zasób pojęć, którymi mogą operować ze zrozumieniem. W celu
rozwijania intelektualnego dzieci i młodzieży emitowane są specjalne bloki programów edukacyjnych, które mają pogłębiać ich wiedzę z różnych dziedzin.
Nie brak programów językowych, dokumentalnych, publicystycznych, które służą temu samemu celowi.

Rozwijając u dziecka potrzeby estetyczne, wrażliwość na piękno, a także własnej aktywnej postawy w dziedzinie twórczości estetycznej, telewizja dąży do wszechstronnego rozwoju jego osobowości. Według Szumana pogłębienie i wzbogacenie osobowości wychowanka ma odbywać się przez uwrażliwienie go na piękno dzieł sztuki. Już sam film jako taki bywa dziełem sztuki autora, scenarzysty, reżysera. A więc odbiór filmu może zaspakajać i rozwijać potrzeby estetyczne widza. Wiele propozycji telewizyjnych pozwala na zetknięcie się ucznia z dziełami sztuki, które na innej drodze są dla niego niedostępne. Telewizja demonstruje fragmenty oper, baletów i nowoczesną muzykę, życie wielkich kompozytorów, malarzy, artystów, twórców literackich.

Ta przedstawicielka środków masowego przekazu przez swoje zmasowane działanie narzuca określone gusty i upodobania, a także określa granicę tego, co jest w “dobrym guście” , “smaczne“ , “dobrze widziane”. Przy jej pomocy “uwrażliwiamy widza na piękno przyrody, rozwijamy zainteresowania różnymi dziedzinami sztuki, podnosimy kulturę życia codziennego (demonstracja estetycznych wnętrz, mebli, przedmiotów codziennego użytku ), rozwijamy w dzieciach uczucia wyższe, przyczyniamy się wszechstronnego rozwoju ich psychiki, uczymy kulturalnie spędzać wolny czas, rozszerzamy krąg wiadomości”. 1)

Obiektywne cechy telewizji są nosicielami pewnych wartości moralno społecznych i ten fakt staje się punktem wyjścia dla jej wpływu na postawy moralne odbiorców. Głównie poprzez film może wpływać na morale i światopogląd widzów. Podstawowymi mechanizmami psychologicznymi powodującymi przeniesienie pokazywanych postaw do osobowości dziecka widza są : naśladownictwo i identyfikacja. Film stwarza poglądowe modele różnych sposobów zachowania się, różnych postaw, reakcji na pewne sytuacje życiowe. Wiele obserwacji i eksperymentów potwierdza, że również dorośli naśladują wzory postępowania i postawy demonstrowane na ekranie. Te tendencje do naśladowania bywają wzmocnione przez tzw. identyfikację.
J.T. Klapper w oparciu o przeprowadzone badania wysuwa tezę, że telewizja umacnia raczej posiadane poglądy i zachowania, aniżeli zmienia to, co ukształtowały : dom, szkoła czy jednorodna grupa społeczna. Posiadanie wyrobionych poglądów sprawia, że opinie przekazywane środkami masowej informacji przyjmowane są o tyle, o ile służą umacnianiu tych poglądów.

Mass media wpływają także na rolę społeczną dzieci i młodzieży w środowiskach, w których żyją. Zmiany zachodzące pod wpływem telewizji w wyobrażeniach dzieci o nich samych da się sprowadzić do tego, że dzieci oglądające telewizję codziennie i razem z rodzicami czują się doroślejsze. Przyspiesza ona proces
emancypowania się dzieci i młodzieży spod tradycyjnej formy władzy rodzicielskiej. Wiąże się z tym charakterystyczna dla kręgu zabawowego moda na oglądanie telewizji bez regulacji rodziców. Nie ma jednak wpływu na strukturę społeczną grup rówieśniczych.

Telewizja wpływa na zmianę postaw dziecka w stosunku do szkoły, do nauczycieli oraz pojmowania przez nich roli ucznia w szkole. Uczniowie wyraźnie manifestują chęć decydowania o życiu szkolnym. Telewizja, podając im wiedzę z różnych dziedzin w interesującej oprawie, wyostrzyła ich krytycyzm. Nie powoduje ona utwierdzania się postaw i motywacji, które są popularne i akceptowane w środowisku społecznym młodego odbiorcy, lecz przeciwnie, jest ona czynnikiem, który pozwala młodemu pokoleniu na odrzucenie starych, przebrzmiałych wartości. Można zatem powiedzieć, że obcowanie z telewizją sprawia, że powstają nowe postawy wobec świata i innych ludzi.
Każde dziecko jest nosicielem wielu cech nierozerwalnie związanych z jego psychiką. Jedną z wielu jest agresja.
“W procesie kształtowania osobowości uczą się ją tłumić i redukować, ale oczywiście agresja nie znika. (...) W wyniku wychowania ( czyli uspołecznienia ) dziecko poczyna rozumieć, że agresja jest reakcją złą i nie należy się nią posługiwać, tworzy więc obiekty zastępcze dla jej wyładowania”. 2)
Dziecko oglądając na ekranie przemoc i agresję traci poczucie bezpieczeństwa. Powstaje rodzaj lęku. Dziecko zaczyna się bać. To są na pewno uboczne skutki oddziaływania telewizji. Są one groźne, ponieważ mogą prowadzić do utrwalenia i rozszerzenia się w społeczeństwie postaw agresywnych, przestępczych.
Stwierdzono istnienie zależności między odbiorem programów zawierających elementy agresji, a tendencjami do zachowań agresywnych u małych widzów. Negatywnym skutkiem jest również zatracenie przez dziecko poczucia bezpieczeństwa. Można temu zaradzić, ale“trzeba dziecku tworzyć okazje, aby mogło o obejrzanym programie rozmawiać, opowiadać go “własnymi słowami”. W trakcie takiej rozmowy należy unaocznić dziecku, co jest jego fantazją, a co fabułą obejrzanego programu. Czytelnie i precyzyjnie wskazać i określić, co jest w programie właściwe i dobre, a co zbędne i złe. (...) Najważniejsze jednak, trzeba chronić dziecko przed zabójczą trucizną przemocy”. 3)
Dziecko telewizyjne dysponuje mniejszym zasobem słów, nie tylko wolniej wzbogaca ten zasób, ale również mniej ma do dyspozycji pojęć ogólnych. Ma trudności z werbalizacją myśli, dysponując też mocno ograniczonymi możliwościami rozmowy. O wiele więcej wysiłku wkłada w naukę czytania, nie osiągając optymalnego powodzenia.
„ Telewizyjni uczniowie mają obniżoną zdolność koncentracji. Wśród nich daje się zauważyć ponad przeciętny brak cierpliwości oraz predyspozycji do samodzielnej nauki. Ich udział w lekcji jest powierzchowny i incydentalny. Uczniowie ci częściej prowokują scysje i inicjują akty agresji. Częściej też popadają w stan apatii i izolują się od rówieśników. 4)
Poza tym mają oni słabo wykształconą zdolność do wysiłku przy trudnych zadaniach i mobilizacji intelektualnej. Brak im wytrwałości. Nie potrafią uważnie słuchać i szybko się wewnętrznie wyłączają. Dzieci te są nadpobudliwe i nie potrafią siedzieć cicho, bo tylko w ten sposób mogą zrekompensować bierne obserwowanie ekranu i rozbudzoną nadpobudliwość zmysłów. Oczekują natychmiastowego zaspokojenia swych potrzeb i szybkiego rozwiązania problemów. Mają silnie rozwiniętą żądzę posiadania wszystkiego, co jest reklamowane w telewizji. Potrafią na pamięć recytować słowa reklam.
Telewizja przez swoje działanie wywiera również istotny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego dziecka, powodując zwiększenie się neuroz dziecięcych. Do negatywnych skutków jej działania zaliczyć można „ wywołanie przez nią tego, co można nazwać stresem emocjonalnym, nie wpływającym korzystnie na odbiorcę, a wiążącym się z nadmiarem, szybkością i zmiennością przekazywanych przez telewizję informacji. Telewizja może oddziaływać ujemnie na odbiorcę przez ukazywanie antyspołecznych treści, podkreślanie przemocy jako charakterystycznej i nieodzownej cechy życia, pozwalającej na osiągnięcie określonej, pożądanej pozycji w życiu i powodzenia w nim. 5)
Zatem wpływ określonych treści programu telewizyjnego w połączeniu z określonymi czynnikami charakterologicznymi czy niekorzystną sytuacją życiową, w jakiej znalazła się jednostka, powodować może wyzwalanie się zachowań agresywnych, alienacji bądź stanów lękowych, może również stymulować zachowania prospołeczne. Nie można lekceważyć myśli, że telewizja stanowi istotny czynnik stymulacji zachowania o charakterze dewiacyjnym. Problem wychowawczych oddziaływań telewizji wiąże się także z dużą ilością czasu poświęconego przez rodziców na odbiór programów telewizyjnych, a co za tym idzie, ze zmniejszeniem czasu, jaki rodzice przeznaczają na wychowanie dzieci.
“W rozumieniu krytyków (...) mass mediów środki te dokonują aktu deformacji świadomości, a więc nie tylko nie wzbogacają człowieka, lecz wręcz przeciwnie, przyczyniają się walnie do jego zubożenia, ograniczenia percepcji, dezintegracji świadomości społecznej”. 6)
Stwierdzają oni w telewizji siłę usypiającą inteligencję, uniemożliwiającą rozwój nauczania i uczenia się innowacyjnego, siłę wytwarzającą u odbiorców postawę cechującą się konformizmem i biernością.
Znaczenie telewizji w kształtowaniu osobowości społecznej jest bardzo duże. Jej oddziaływanie jest tak potężne, że nie zawsze uświadamiamy je sobie. Psychologowie twierdzą, że powstała ona z tęsknoty za drugim człowiekiem, że“oglądanie telewizji to ucieczka . (...) Wyobraźmy sobie, jak wyglądałoby życie wielu rodzin, gdyby zabrać im telewizory. Dorośli musieliby stanąć oko w oko z prawdą, że ich małżeństwo jest puste, nie mają o czym rozmawiać, a nawet już nie potrafią ze sobą rozmawiać. Dzieci, które wracają ze szkoły i siedzą same do późnego popołudnia, bez telewizji poczułyby się opuszczone”. 7)

Telewizja szkodzi wtedy, kiedy dziecko ogląda wszystko jak leci, bez zainteresowania rodziców, kiedy rodzic włącza ją dziecku, żeby mieć spokój, kiedy dziecko ogląda coś, co nie jest dla niego, co jest brutalne i co najważniejsze kiedy o tym wszystkim, co widziało, nie ma z kim porozmawiać.

Co zrobić, aby uniknąć negatywnego oddziaływania telewizji ?
Na pewno należałoby wspólnie z dzieckiem wypracować określoną strategię.

Dzieci poniżej 5 roku życia powinny oglądać z rodzicem tylko ten program, który jest dla maluchów i trwa kilkanaście minut.
Dzieciom młodszym ( kl. I- III ) i starszym ( kl. IV VI ) można wyznaczyć limit czasu np. dziennie 20, 30 lub 60 minut na oglądanie ulubionego programu i wspólnie zaznaczyć, które programy może oglądać w ramach tego limitu.
Na pewno nie jest wskazane, chociażby ze względu na ilość snu (ok. 10 godzin), oglądanie telewizji po “Wiadomościach wieczornych”. Chyba, że jest to coś szczególnie atrakcyjnego lub wychowawczego. Nie należy pozwalać dziecku na oglądanie programów, w których pokazuje się przemoc. Jest jej w mediach coraz więcej, niestety również w niektórych programach informacyjnych. Jeśli uznamy, że w danym dniu dziecko dość się naoglądało, telewizor wyłączamy bezdyskusyjnie. Bardzo ważne jest, aby rozmawiać z dzieckiem o tym, co oglądało. Można zaproponować coś w zamian telewizji np. : spacer, wycieczkę, wspólną zabawę z dziećmi, czytanie bajek, rozwiązywanie krzyżówek lub robienie czegokolwiek pożytecznego.

Telewizja stała się zatem immanentną częścią naszego społeczeństwa, wywierającą nie tylko pozytywny, ale i często negatywny wpływ na swoich odbiorców. Wielką moc przedstawicieli środków masowej informacji, jako czynnika oddziałującego intensywnie na całokształt życia społecznego, na zjawiska kulturowe, w tym i wychowanie, trafnie określa A. Kamiński pisząc :
Telewizja to najbardziej dynamiczna siła kultury masowej, wywierająca ogromny wpływ na inne środki masowego przekazu, myślenie i zachowanie się ludzi, na kulturę kraju i świata, na niepokój filozoficzny, etyczny, polityczny, obyczajowy naszego czasu.” 8)


opracowała Izabella Romańska

PRZYPISY :



1) M. Geppert : Wpływ wychowawczy kina. PWN, Kraków 1966, s. 30
2) A. Lipiński : Dziecko się boi. “Ekran” 1989, s. 3
3) Tamże, s. 3
4) H. Rotkiewicz : Pedagogiczne aspekty teorii środków masowego przekazu
Marshalla Mc Luhana. Ossolineum, Wrocław 1983, s. 287
5) Tamże, s. 132
6) Tamże, s. 278
7) A. Lipiński : Bliżej świata czy ... dalej. “Ekran” 1990, nr 6, s. 3
8) H. Rotkiewicz : Pedagogiczne aspekty teorii środków masowego przekazu
Marshalla Mc Luhana. Ossolineum, Wrocław 1983, s. 175